Od marca 2024 r. w całej Unii Europejskiej („UE”) obowiązują przepisy wprowadzające stopniowy zakaz stosowania rozdzielnic elektrycznych zawierających fluorowane gazy cieplarniane (tzw. F-gazy). Najczęściej używanym z nich jest sześciofluorek siarki („SF₆”) – gaz o wysokim potencjale cieplarnianym. Jego wycofanie to element szerszej strategii klimatycznej UE, zmierzającej do ograniczenia emisji gazów o najwyższym wpływie na globalne ocieplenie.
Podstawą zmian jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/573 z dnia 7 lutego 2024 r. w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych, zmieniające dyrektywę (UE) 2019/1937 i uchylające rozporządzenie (UE) nr 517/2014 (Dz. U. UE. L. z 2024 r. poz. 573 z późn. zm., „Rozporządzenie 2024/573”). Akt ten wyznacza konkretne daty, od których wprowadzanie do eksploatacji rozdzielnic z F-gazami, w tym SF₆, jest stopniowo zakazywane – począwszy od urządzeń średniego napięcia, aż po rozdzielnice wysokiego napięcia.
Dla sektora elektroenergetycznego oznacza to konieczność wcześniejszego planowania inwestycji oraz poszukiwania technologii alternatywnych. Jednocześnie rozporządzenie przewiduje okresy przejściowe i wyjątki, które mają ułatwić operatorom dostosowanie się do nowych realiów rynkowych.
Etapowe wdrożenie zakazu F-gazów
Zgodnie z Rozporządzeniem 2024/573 zabrania się „wprowadzania do użytku” rozdzielnic elektrycznych, które wykorzystują w medium izolującym lub przerywającym łuk elektryczny fluorowane gazy cieplarniane lub których działanie jest od nich zależne.
Zakaz ten jest wprowadzany etapowo i obejmie:
- od dnia 1 stycznia 2026 r. rozdzielnice elektryczne średniego napięcia w dystrybucji pierwotnej i wtórnej do 24 kV włącznie;
- od dnia 1 stycznia 2030 r. rozdzielnice elektryczne średniego napięcia w dystrybucji pierwotnej i wtórnej powyżej 24 kV do 52 kV włącznie;
- od dnia 1 stycznia 2028 r. rozdzielnice elektryczne napięcia od ponad 52 kV do 145 kV włącznie i o prądzie zwarcia do 50 kA, włącznie wykorzystujące fluorowane gazy cieplarniane o współczynniku globalnego ocieplenia równym 1 lub większym;
- od dnia 1 stycznia 2032 r. rozdzielnice elektryczne wysokiego napięcia powyżej 145 kV lub o prądzie zwarcia powyżej 50 kA i wykorzystujące fluorowane gazy cieplarniane o współczynniku globalnego ocieplenia równym 1 lub większym.
Adresaci zakazu
Zakaz użytkowania rozdzielnic elektrycznych, które wykorzystują w medium izolującym lub przerywającym łuk elektryczny fluorowane gazy cieplarniane dotyczy ich operatorów. Warto zaznaczyć, że „operatorami” w rozumieniu Rozporządzenia 2024/573 nie są tylko operatorzy systemów elektroenergetycznych. Operatorem jest „każdy podmiot, który sprawuje faktyczną kontrolę nad technicznym działaniem produktów, urządzeń lub instalacji objętych zakresem stosowania niniejszego rozporządzenia, lub właściciela, któremu państwo członkowskie powierzyło obowiązki operatora w określonych przypadkach”. Jest to zatem każdy podmiot, który takie rozdzielnice użytkuje – może nim być również, obok operatora systemu elektroenergetycznego, wytwórca lub odbiorca, którzy takie rozdzielnice chcą użytkować w swoich instalacjach wewnętrznych.
Okres przejściowy i wyjątki
Rozporządzenie 2024/573 wprowadza rozwiązania przejściowe mające na celu ochronę słusznych interesów operatorów. Ochronie interesów operatorów służą przepisy art. 13 ust. 11-14 rozporządzenia. Rozwiązania te powiązane są z potencjalną ograniczoną dostępnością na rynku rozdzielnic, jak również nieotrzymaniem odpowiedniej liczby ofert dotyczących takiego urządzenia. Wyłączają również spod zakazu rozdzielnice, które nie zostały wprawdzie jeszcze oddane do użytku, ale zamówienie na nie zostało złożone przed dniem 11 marca 2024 r. Dzięki temu operatorzy nie są zmuszeni do nagłej zmiany swoich planów inwestycyjnych i rezygnowania z dnia na dzień z użytkowania rozdzielnic niespełniających nowych wymagań.
Co oznacza „wprowadzenie do użytku”?
W kontekście Rozporządzenia 2024/573 kluczowe jest rozumienie pojęcia „wprowadzanie do użytku”. W prawie krajowym zbliżone pojęcie „oddanie do użytkowania” jest powszechnie wykorzystywane w procedurze budowlanej. Zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy Prawo budowlane przed przystąpieniem do użytkowania obiektu budowlanego należy uzyskać decyzję o pozwoleniu na użytkowanie. Ustawa ta nie zawiera definicji terminu „przystąpienie do użytkowania”. Praktyka orzecznicza przyjęła, że przez „przystąpienie do użytkowania” należy rozumieć, co do zasady, „rozpoczęcie korzystania, używania przynajmniej części obiektu zgodnie z jego przeznaczeniem określonym w pozwoleniu na budowę”. Użytkowaniem jest „każdy przejaw korzystania z obiektu”, a „użytkowanie obiektu budowlanego nie musi mieć charakteru pełnego”. Oznacza to, że formalne użytkowanie obiektu budowlanego następuje dopiero z chwilą uzyskania pozwolenia na użytkowania albo dokonania zawiadomienia o zakończeniu budowy obiektu budowlanego w trybie przewidzianych przez przepisy Prawa budowlanego. Nie można jednak pominąć, że rozdzielnice nie są obiektami budowalnymi, lecz urządzeniami, do których przepisy Prawa budowlanego mają ograniczone zastosowanie. W procedurze udzielania koncesji na dystrybucję czy przesyłanie energii elektrycznej, przedsiębiorstwo zamierzające prowadzić działalność gospodarczą przedkłada decyzje Urzędu Dozoru Technicznego zezwalające na eksploatację infrastruktury technicznej służącej do wykonywania działalności koncesjonowanej, wraz z protokołami sprawdzenia technicznego. Do wniosku takiego dołącza się również pozwolenie na użytkowanie wydane na podstawie Prawa budowlanego. Z tych dwóch przykładów z prawa krajowego można by wywieść wniosek, że „oddanie do użytku” to zrealizowanie danego obiektu i jego zainstalowane w miejscu jego przeznaczenia
w sposób, który umożliwia technicznie rozpoczęcie jego użytkowania. Trzeba jednak zaznaczyć, że inny jest cel i zakres powołanych powyżej regulacji, odmienny od Rozporządzenia 2024/573. Prawo budowlane czy Prawo energetyczne określają warunki urzędowego nadzoru nad procesem inwestycyjnym. Natomiast Rozporządzenia 2024/573 ustala przede wszystkim zasady ograniczania emisji, stosowania, odzysku, recyklingu, regeneracji i niszczenia fluorowanych gazów cieplarnianych. Z tego powodu, siatka pojęciowa Rozporządzenia 2024/573 musi być oceniana autonomicznie, w oderwaniu od krajowych regulacji prawnych regulujących inne obszary.
Rozporządzenia 2024/573 dotyczy korzystania z urządzeń, w których wykorzystywane są fluorowane gazy cieplarniane. Dlatego uzasadnione może być odwołanie się do innych aktów prawnych UE odnoszących się do wprowadzania do obrotu urządzeń. Przykładowo w Dyrektywie 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 maja 2006 r. w sprawie maszyn, zmieniającej dyrektywę 95/16/WE (Dz. U. UE. L. z 2006 r. Nr 157, str. 24 z późn. zm.), gdzie „oddanie do użytku” oznacza pierwsze wykorzystanie we Wspólnocie maszyny objętej niniejszą dyrektywą zgodnie z jej przeznaczeniem (ang. „Putting into service” means the first use, for its intended purpose, in the Community, of machinery covered by this Directive). Podobnie w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/68/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do udostępniania na rynku urządzeń ciśnieniowych (Dz. U. UE. L. z 2014 r. Nr 189, str. 164 z późn. zm.), w której „oddanie do użytku” oznacza pierwsze użycie urządzenia ciśnieniowego lub zespołu przez jego użytkownika (ang. “Putting into service” means the first use of pressure equipment or an assembly by its user). Analogicznie podchodzi do tego terminu ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 215) definiując „oddanie do użytku” jako pierwsze na terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, zgodne z przeznaczeniem użycie wyrobu, który nie został wprowadzony do obrotu. Wszystkie te akty prawne zaznaczają, że pojęcie „oddanie do użytku” jest równoznaczne z pierwszym użyciem danego urządzenia zgodnie z jego przeznaczeniem.
Sankcje za naruszenie
Rozporządzenie 2024/573 nakłada na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia przepisów określających sankcje za naruszenie jego postanowień oraz wdrożenia wszelkich środków niezbędnych do zapewnienia ich skutecznego stosowania. Państwa członkowskie są zobowiązane do przekazania Komisji informacji o przyjętych regulacjach i środkach najpóźniej do dnia 1 stycznia 2026 r., a także do niezwłocznego informowania o wszelkich ich późniejszych zmianach. Niezależnie od tego czy przepisy zostaną przyjęte przez krajowego ustawodawcę – należy mieć na względzie ogólne i już obowiązujące zasady sankcji za naruszenie przepisów środowiskowych, a bez wątpienia normy Rozporządzenia 2024/573 mają charakter środowiskowy.
Podsumowanie
Rozporządzenie 2024/573 wyznacza nowy standard środowiskowy w sektorze elektroenergetycznym. Wymaga konieczności wcześniejszego planowania inwestycji i dostosowania się do realiów rynku, który stopniowo odchodzi od F-gazów, w tym SF₆. Choć przepisy przewidują okresy przejściowe i wyjątki, kierunek zmian jest jednoznaczny: neutralność klimatyczna wymaga ograniczenia najbardziej szkodliwych gazów cieplarnianych również w infrastrukturze elektroenergetycznej.
W sieciach dystrybucyjnych SF₆ dominował przede wszystkim w rozdzielnicach – jego znakomite właściwości gaszeniowe i izolacyjne umożliwiły upowszechnienie kompaktowych rozdzielnic gazowych (najpierw WN, potem SN), co istotnie zmniejszyło gabaryty stacji. Gaz stosowano także w powiązanych elementach stacji, takich jak szynoprzewody (GIL), przepusty oraz przekładniki (wbudowane lub wolnostojące). Na koniec 2024 r. urządzenia z SF₆ były w 27 513 z 275 631 stacji SN (10,0 proc.) oraz w 971 z 1 622 stacji WN (59,9 proc.).
Komunikat OSD do producentów urządzeń zawierających gaz SF₆ znajduje się na stronie www.ptpiree.pl
R. PR. PRZEMYSŁAW KAŁEK, APL. RADC. OLGA OSTROWSKA
Kancelaria Radzikowski, Szubielska i Wspólnicy sp.j.
