3 lipca 2024 r. do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wpłynął wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C-468/241. Przedmiotem postępowania głównego jest żądanie Netz Niederösterreich GmbH (operatora systemu elektroenergetycznego) nakazania pozwanej „tolerowania instalacji inteligentnego licznika”.
Sąd odsyłający, Landesgericht St. Pölten (sąd okręgowy w St. Pölten, Austria), rozpatrujący sprawę w ramach apelacji wniesionej przez pozwaną od wyroku pierwszej instancji, zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 98 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W ramach wniosku zadano sześć pytań, w tym, czy art. 22 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/944 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej oraz zmieniającej dyrektywę 2012/27/UE2 należy interpretować w ten sposób, że operator systemu elektroenergetycznego jest obowiązany uwzględnić życzenie odbiorcy końcowego, aby nie instalować u niego licznika zdalnego odczytu i w zamian zainstalować licznik konwencjonalny.
Zadane pytanie okazuje się szczególnie istotne w świetle powszechnej instalacji liczników zdanego odczytu zapoczątkowanej, formalno-prawnie3, ustawą z dnia 20 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw4. Dodany ustawą licznikową art. 11t wprowadza harmonogram instalacji liczników zdalnego odczytu, wskazując jako minimum wyposażenie w te liczniki 80 proc. łącznej liczby punktów poboru energii u odbiorców końcowych do końca 2028 r. Przepis ten stanowi implementację załącznika II do dyrektywy 2019/944. Szczegółowe wymagania dla liczników zdalnego odczytu zostały zaś określone w rozporządzeniu wykonawczym do ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne5, tj. rozporządzeniu Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie systemu pomiaroweg o6.
Prawa odbiorcy
Szereg instytucji prawnych wprowadzonych dyrektywą 2019/944 jest warunkowana posiadaniem licznika zdalnego odczytu. W dobie rosnących cen energii elektrycznej oraz konieczności zapewnienia suwerenności energetycznej kraju, rozwój OZE, ograniczenie zużycia energii elektrycznej oraz mechanizmy polegające na aktywizowaniu odbiorców końcowych na rynku energii są najskuteczniejszym narzędziem pozwalającym na zmitygowanie niekorzystnych następstw sytuacji geopolitycznej. Spośród takich instytucji warto wymienić chociażby umowę z ceną dynamiczną czy odpowiedź odbioru. Licznik zdalnego odczytu umożliwia m.in. energetykę prosumencką i może być wykorzystany do przedpłatowej formy rozliczeń w ramach umowy kompleksowej. Pozwala on na szybką zmianę sprzedawcy na rynku energii (docelowo, tj. do końca 2026 r., techniczna zmiana sprzedawcy miałaby trwać nie dłużej niż 24 godziny), rozliczenie według rzeczywistego zużycia energii elektrycznej i lepsze zarządzanie tym zużyciem, a w efekcie może być skutecznym narzędziem dla zapewnienia efektywności energetycznej. Zdalny odczyt danych pomiarowych prowadzi również do oszczędności i wygody związanej z brakiem konieczności fatygowania inkasentów. System pomiarowy umożliwia zaś odczyt wskaźników jakości energii elektrycznej zgodnie z pkt 2.1 załącznika nr 3 do rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie systemu pomiarowego, z czym związana jest bonifikata za niedotrzymanie parametrów jakościowych energii elektrycznej.
W świetle prawa UE, powyższe instytucje prawne pozostają jednak w sferze praw odbiorcy końcowego oraz odpowiadających tym prawom obowiązków operatora systemu elektroenergetycznego.
Przepisy dyrektywy 2019/944, co do zasady, są zredagowane poprzez użycie sformułowania „państwa członkowskie zapewniają, aby odbiorcy końcowi byli uprawnieni”. Zresztą sama istota przykładowo ww. praw nie nastręcza większych wątpliwości odnośnie fakultatywnego charakteru norm zaadresowanych do odbiorcy końcowego. Odbiorca końcowy nie musi uczynić użytku z przysługującego mu prawa. Może natomiast, na podstawie art. 11t ust. 6 uPe, wystąpić z wnioskiem do operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego o zainstalowanie mu licznika zdalnego odczytu poza ustawowym harmonogramem, w terminie czterech miesięcy od dnia wystąpienia, ponosząc związane z tym koszty.
Obowiązki przedsiębiorstwa energetycznego
Odmiennie wygląda sytuacja przedsiębiorstwa energetycznego. Aby odbiorca końcowy miał możliwość skorzystania z uprawnień zagwarantowanych mu przepisami prawa powszechnie obowiązującego, po stronie przedsiębiorstwa energetycznego musi powstać odpowiadający temu prawu obowiązek. Taki obowiązek został określony m.in. w art. 11t ust. 1, 2 i 6 uPe. Na podstawie § 12 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia inistra Klimatu i Środowiska z dnia 22 marca 2023 r. w sprawie szczegółowych warunków funkcjonowania systemu elektroenergetycznego7, operator systemu elektroenergetycznego został zobowiązany do instalacji układu pomiarowo-rozliczeniowego.
Zainstalowanie układu pomiarowo-rozliczeniowego stanowi warunek zapewnienia świadczenia usługi użyteczności publicznej w postaci dostaw energii elektrycznej. Zgodnie z art. 5 uPe, dostarczanie energii elektrycznej odbywa się, po uprzednim przyłączeniu do sieci, o którym mowa w art. 7, na podstawie umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji tej energii. Na gruncie prawa unijnego, potwierdzeniem obowiązku świadczenia usługi użyteczności publicznej przez przedsiębiorstwo energetyczne jest m.in. art. 9 ust. 2 dyrektywy 2019/944, zgodnie z którym państwa członkowskie mogą w ogólnym interesie gospodarczym nałożyć na przedsiębiorstwa działające w sektorze elektroenergetycznym obowiązki użyteczności publicznej, które mogą odnosić się do bezpieczeństwa, w tym również do bezpieczeństwa dostaw, regularności, jakości i ceny dostaw, a także ochrony środowiska, w tym również do efektywności energetycznej, energii ze źródeł odnawialnych i ochrony klimatu. Zgodnie zaś z art. 27 ust. 1 dyrektywy 2019/944, państwa członkowskie zapewniają wszystkim odbiorcom będącym gospodarstwami domowymi, a także, jeżeli państwa członkowskie uznają to za stosowne, małym przedsiębiorstwom, możliwość korzystania z usługi powszechnej, a mianowicie prawo do dostaw energii elektrycznej o określonej jakości, na ich terytorium, po konkurencyjnych, łatwo i jednoznacznie porównywalnych, przejrzystych i niedyskryminujących cenach.
Posiadanie układu pomiarowo-rozliczeniowego nie jest jednak równoznaczne z posiadaniem licznika zdalnego odczytu. Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 63 uPe, układ pomiarowo-rozliczeniowy stanowi urządzenia pomiarowo-rozliczeniowe, liczniki i inne przyrządy pomiarowe, a także układy połączeń między nimi, służące bezpośrednio lub pośrednio do pomiarów ilości energii elektrycznej, paliw gazowych lub ciepła i rozliczeń za tę energię, paliwa gazowe lub ciepło, w szczególności gazomierze, ciepłomierze oraz liczniki energii czynnej i liczniki energii biernej, w tym takie liczniki wraz z przekładnikami prądowymi i napięciowymi. Układ pomiarowo-rozliczeniowy obejmuje więc swoim zakresem licznik zdalnego odczytu, który stanowi przyrząd pomiarowy w rozumieniu art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. – Prawo o miarach8, służący do pomiaru energii elektrycznej i rozliczeń za tę energię, wyposażony w funkcję komunikacji z systemem zdalnego odczytu. Dla zapewnienia dostaw energii elektrycznej, konieczne jest posiadanie układu pomiarowo-rozliczeniowego, ale już niekoniecznie licznika zdalnego odczytu. W przypadku więc odmowy odbiorcy końcowego na zainstalowanie układu pomiarowo-rozliczeniowego (np. w ramach wymiany legalizacyjnej), pozbawia się on możliwości dostaw energii elektrycznej. Bowiem odbiorca końcowy, który nie posiada układu pomiarowo-rozliczeniowego, nie spełnia warunku technicznego wyrażonego w art. 7 ust. 1 uPe, aktualizującego publicznoprawny obowiązek przyłączenia do sieci elektroenergetycznej9. W doktrynie podkreśla się również prywatnoprawny aspekt przedmiotowego obowiązku, który opiera się na swobodnym wyrażeniu woli zawarcia umowy przez zainteresowany podmiot10.
Kosztowna odmowa
Odmowa instalacji licznika zdalnego odczytu pociąga zaś za sobą „jedynie” brak możliwości skorzystania z w. instytucji prawnych, które dla swojego funkcjonowania wymagają takiej instalacji. Tym samym, odbiorca końcowy świadomie pozbawia się praw, które gwarantują mu przepisy prawa powszechnie obowiązującego. Jednocześnie na odbiorcę końcowego, który nie zgodził się na zainstalowanie licznika zdalnego odczytu może zostać nałożona wyższa stawka związana z koniecznością odczytu licznika konwencjonalnego przez inkasenta. Stawka ta w przypadku dużego nasycenia licznikami zdalnego odczytu, może być na tyle dotkliwa, że odmowa instalacji licznika zdalnego odczytu stanie się zwyczajnie nieopłacalna. Przedsiębiorstwo energetyczne w ustalaniu cen i stawek opłat kieruje się bowiem dwoma podstawowymi zasadami, tj. kosztów uzasadnionych11 i zakazem subsydiowania skrośnego12. Biorąc zatem pod uwagę wprowadzony ustawą licznikową obowiązek instalacji liczników zdalnego odczytu oraz korzyści dla odbiorcy końcowego płynące z ich funkcjonalności, najoptymalniejszym sposobem realizacji obowiązku świadczenia usługi użyteczności publicznej będzie instalacja układu pomiarowo-rozliczeniowego stanowiącego właśnie licznik zdalnego odczytu.
Zdjęcie: Adobe Stock, Proxima Studio
Świadomość odbiorcy
Mówiąc o świadomości odbiorcy końcowego nie sposób pominąć przepisy zobowiązujące przedsiębiorstwo energetyczne do poinformowania tego odbiorcy o funkcjonalnościach i kosztach związanych z instalacją liczników zdalnego odczytu. Na podstawie art. 20 lit. f dyrektywy 2019/944, odbiorcom końcowym przekazuje się odpowiednie porady i informacje przy instalacji inteligentnych liczników lub przed taką instalacją, w szczególności informacje dotyczące pełnych możliwości liczników pod względem zarządzania odczytem i monitorowania zużycia energii oraz dotyczące gromadzenia i przetwarzania danych osobowych zgodnie z obowiązującymi przepisami unijnymi o ochronie danych. Przepis ten został zaimplementowany do polskiego porządku prawnego § 19 rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie systemu pomiarowego, zgodnie z którym operator systemu elektroenergetycznego udostępnia odbiorcy końcowemu, u którego ma zostać lub został zainstalowany licznik zdalnego odczytu, informacje dotyczące:
- sposobu komunikacji licznika zdalnego odczytu z urządzeniami odbiorcy końcowego,
- funkcji licznika zdalnego odczytu oraz interoperacyjności charakteryzującej ten licznik,
- usług, z jakich można korzystać za pomocą licznika zdalnego odczytu,
- korzyści, jakie można osiągnąć dzięki posiadaniu licznika zdalnego odczytu,
- przetwarzania danych osobowych tego odbiorcy w zakresie określonym w art. 13 rozporządzenia RODO.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska przeprowadziło projekt „Inteligentnie w energetyce. Wsparcie budowy Inteligentnej sieci energetycznej w Polsce” współfinansowany z unijnego Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014 – 2020, który miał na celu poszerzenie wiedzy na temat korzyści płynących z powszechnej instalacji liczników zdalnego odczytu13. W ramach projektu przygotowano ogólnopolską kampanię medialną, zorganizowano łącznie 29 szkoleń i warsztatów, w których sumarycznie wzięło udział 2 018 osób, a także zlecono wykonanie 7 ekspertyz. Instalacja liczników zdalnego odczytu w terenie stanowi zaś ogromne przedsięwzięcie po stronie operatorów systemów elektroenergetycznych, i to nie tylko finansowe, techniczne i organizacyjne, ale również informacyjne.
Problematyczny w tym kontekście wydaje się również Załącznik I pkt 2 lit. b i c do dyrektywy 2019/944, który umożliwia wyłączenie przez odbiorcę końcowego funkcji zdalnego odczytu. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku gdy odbiorca końcowy nie posiada licznika umożliwiającego zdalny odczyt przez operatora lub gdy odbiorca końcowy aktywnie postanowił wyłączyć zdalny odczyt zgodnie z prawem krajowym, dokładne informacje o rozliczeniach oparte na rzeczywistym zużyciu są udostępniane odbiorcy końcowemu co najmniej co sześć miesięcy lub co trzy miesiące, na żądanie lub gdy odbiorca końcowy wybrał opcję otrzymywania elektronicznych rozliczeń. W przypadku gdy odbiorca końcowy nie posiada licznika umożliwiającego zdalny odczyt przez operatora lub gdy odbiorca końcowy aktywnie postanowił wyłączyć zdalny odczyt zgodnie z prawem krajowym, wymogi mogą zostać spełnione za pomocą systemu wykonywania odczytów przez samych odbiorców końcowych, w przypadku którego odbiorca końcowy przekazuje odczyty licznika operatorowi. Przepisy prawa krajowego nie przewidują jednak w tym przedmiocie możliwości wyłączenia funkcji zdalnego odczytu ze względu na dopuszczalność fakultatywnego czytania powyższej normy.
Ustawodawca polski i unijny wprowadził obligatoryjny stopień nasycenia licznikami zdalnego odczytu na poziomie 80 proc. a nie 100 proc. biorąc pod uwagę sytuację braku możliwości technicznych czy opłacalności instalacji licznika zdalnego odczytu oraz właśnie przypadek braku zgody odbiorcy końcowego na taką instalację. Zresztą niewykonanie ustawowego harmonogramu przez danego operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego z powodu braku zgody większej liczby odbiorców końcowych stanowi przesłankę wyłączenia odpowiedzialności (ekskulpacja) na podstawie art. 56 ust. 6 uPe, zgodnie z którym ustalając wysokość kary pieniężnej, Prezes URE uwzględnia stopień szkodliwości czynu, stopień zawinienia oraz dotychczasowe zachowanie podmiotu i jego możliwości finansowe. Jak dotąd, przypadki odmowy instalacji liczników zdalnego odczytu nie są zjawiskiem na tyle powszechnym, aby mogły one zagrozić realizacji ustawowego harmonogramu czy sparaliżować funkcjonowanie Centralnego Systemu Informacji Rynku Energii (CSIRE), biorąc pod uwagę zainstalowanie dotychczas ponad 6 mln takich liczników.
Źródła niepokojów
Zazwyczaj odmowa instalacji licznika zdalnego odczytu podyktowana jest obawami związanymi z emisją promieniowania elektromagnetycznego czy cyberatakami wymierzonymi w dane pomiarowe, a nawet krajowy system elektroenergetyczny (KSE). Te pierwsze, wzbudzane są zazwyczaj różnymi postami publikowanymi na portalach społecznościowych czy też stronach internetowych poświęconych zagadnieniom tzw. elektrosmogu. Te drugie, wydarzeniami geopolitycznymi oraz niepokojem rodzimych producentów liczników zdalnego odczytu spowodowanym importem na rynek europejski produktów niespełniających wymagań bezpieczeństwa14. Jakkolwiek, zarówno jednych i drugich nie wolno lekceważyć, to aktualnie obowiązując przepisy15 nakładają na przedsiębiorstwa energetyczne obowiązek stosowania środków technicznych i organizacyjnych zapewniających ochronę systemu pomiarowego przed nieuprawnioną ingerencją w ten system oraz nieuprawnionym dostępem do informacji rynku energii. Dodatkowo, licznik zdalnego odczytu i jego poszczególne komponenty powinny być zgodne z najlepszą praktyką i aktualnym poziomem wiedzy technicznej opisanym w szczególności w odpowiednich Polskich Normach lub normach wydawanych przez krajowe lub międzynarodowe organizacje. Obecnie toczy się debata nad wzmocnieniem bezpieczeństwa urządzeń sprowadzanych spoza obszaru Unii Europejskiej, której wynikiem powinno być wyważenie m.in. takich wartości jak bezpieczeństwo cyfrowe, ochrona rodzimych producentów urządzeń pomiarowo-rozliczeniowych, zapewnienie ciągłości łańcucha dostaw, koszty czy utrzymanie dobrych stosunków dyplomatycznych z państwami trzecimi. Podobnie przedstawia się sytuacja pola elektromagnetycznego generowanego przez liczniki zdalnego odczytu16.
Innym, zbliżonym do powyższego zagadnieniem problemowym może być kwestia braku zgody odbiorcy końcowego na zainstalowanie danego rodzaju licznika energii elektrycznej, np. ze względu na wygląd urządzenia. Wydaje się, że w takim przypadku odbiorca końcowy powinien ponieść koszt zainstalowania „wybranego przez siebie” licznika, tym bardziej gdy operator systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego nie posiada danego licznika energii elektrycznej na stanie. Analogicznie w przypadku licznika zdalnego odczytu, zasadne byłoby obciążenie odbiorcy końcowego przynajmniej kosztami instalacji licznika konwencjonalnego ze względu na dodatkową fatygę instalatora, a w przypadku nie posiadania takiego licznika przez operatora, również kosztami samego urządzenia i jego zakupu.
Wystarczą przypisy krajowe
Podsumowując, wprowadzenie obowiązku godzenia się odbiorcy końcowego na zainstalowanie licznika zdalnego odczytu wymagałoby dokonania zmian w prawie, przewidujących możliwość nałożenia na takiego odbiorcę np. grzywny w przypadku braku realizacji obowiązku. Służby operatorów systemów dystrybucyjnych elektroenergetycznych nie posiadają prawnych narzędzi pozwalających im na zastosowanie środków przymusu. Kierowanie zaś takich spraw do sądu w celu przeprowadzenia egzekucji byłoby zadaniem czasochłonnym i negatywnie wpływałoby na wizerunek przedsiębiorstwa energetycznego.
Wydaje się, że w zupełności wystarczające i zgodne z prawem unijnym są obecnie obowiązujące przepisy krajowe, które pośrednio wprowadzają negatywne konsekwencje dla odbiorcy końcowego niegodzącego się na zainstalowanie licznika zdalnego odczytu w postaci braku możliwości skorzystania z nowych instytucji prawnych przewidzianych kolejnymi pakietami energetycznymi.
Chociaż na gruncie obowiązującego prawa przeważają argumenty na rzecz odpowiedzi twierdzącej na pytanie prejudycjalne postawione w sprawie C-468/24, to jednak odbiorca końcowy, który, pomimo wysiłku operatora, nie zgodzi się na instalację licznika zdalnego odczytu, pozbawia się tym samym korzyści wynikających z jego posiadania. Z biegiem lat, wobec braku dostępności innego rodzaju układów pomiarowo-rozliczeniowych, zainstalowanie licznika zdalnego odczytu może okazać się jedynym sposobem na zapewnienie odbiorcy końcowemu dostaw energii elektrycznej.
Łukasz Bartuszek – Wieloletni legislator w dziedzinie prawa energetycznego. Filozof i teoretyk prawa
Przypisy
- https://curia.europa.eu/juris/showPdf.jsf?text=&docid=289545&pageIndex=0&doclang=pl&mode=req&dir=&occ=first&part=1&cid=1906156
- Dz. U. UE L 158/125, dalej: „dyrektywa 2019/944”.
- Przed wprowadzeniem ram prawnych dla inteligentnego opomiarowania niektóre spółki dystrybucyjne, dostrzegając korzyści płynące z takiej instalacji, upowszechniały liczniki zdalnego odczytu jeszcze przed nałożeniem na nie obowiązku prawnego.W Polsce pierwsze, duże wdrożenie (bo w liczbie ponad 300 tys. sztuk) miało miejsce na obszarze działania ENERGA-OPERATOR S.A.w 2013 r. W ślad za ENERGĄ poszedł TAURON Dystrybucja S.A. Do czasu wejścia w życie przepisów ustawy licznikowej, przeprowadzono w Polsce również szereg projektów pilotażowych, poczynając od Helu (2010), Kalisza i Wrocławia.
- Dz. U. z 2021 r. poz. 1093 z późn. zm., dalej: „ustawa licznikowa”.
- Dz. U. z 2024 r. poz. 266 z późn. zm., dalej: „uPe”.
- Dz. U. z 2022 r. poz. 788.
- Dz. U. z 2023 r. poz. 819.
- Dz. U. z 2022 r. poz. 2063.
- http://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia2/III%20SK%2046-13-1.pdf
- Z. Muras, M. Nowaczek-Zaremba, D. Nowak, P. Orzech, Prawo energetyczne, t. I, 2016, Komentarz do art. 7, pkt 3.
- Zgodnie z art. 3 pkt 21 uPE przez koszty uzasadnione należy rozumieć koszty niezbędne do wykonania zobowiązań powstałych w związku z prowadzoną przez przedsiębiorstwo energetyczne działalnością w zakresie wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania i dystrybucji, obrotu paliwami lub energią oraz przyjmowane przez przedsiębiorstwo energetyczne do kalkulacji cen i stawek opłat ustalanych w taryfie w sposób ekonomicznie uzasadniony, z zachowaniem należytej staranności zmierzającej do ochrony interesów odbiorców; koszty uzasadnione nie są kosztami uzyskania przychodów w rozumieniu przepisów podatkowych.
- Zgodnie z art. 3 pkt 32 uPE subsydiowanie skrośne oznacza pokrywanie kosztów jednego rodzaju wykonywanej działalności gospodarczej lub kosztów dotyczących jednej grupy odbiorców przychodami pochodzącymi z innego rodzaju wykonywanej działalności gospodarczej lub od innej grupy odbiorców.
- https://www.gov.pl/web/klimat/rusza-kampania-inteligentnie-w-energetyce-wsparcie-budowy-inteligentnej-sieci-energetycznej-w-polsce
- https://www.apator.com/cyberbezpieczenstwo
- Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 22 marca 2022 r. w sprawie systemu pomiarowego.
- https://www.gov.pl/web/5g/inteligentne-liczniki-a-pole-elektromagnetyczne
