infrastruktura energetyczna

Rosnąca rola dotacji w finansowaniu rozwoju sieci elektroenergetycznej

Aktualnie toczą się intensywne prace programowe nad wytyczeniem nowych warunków finansowania potrzeb inwestycyjnych na lata 2021-2030 operatorów systemu elektroenergetycznego. Równolegle spółki energetyczne szykują się do opracowania wieloletnich planów rozwoju, które będą musiały uwzględnić potrzeby inwestycyjne wynikające z bezprecedensowego ogromu wyzwań energetyczno-klimatycznych.

Przełom dekad to dobry moment na przyjrzenie się roli dotacji w finansowaniu inwestycji operatorów systemu elektroenergetycznego. W końcową fazę wkracza realizacja projektów dofinansowanych w okresie budżetowym Unii Europejskiej 2014-2020, a jednocześnie toczą się intensywne prace programowe nad wytyczeniem nowych warunków finansowania potrzeb inwestycyjnych na lata 2021-2030. Równolegle spółki energetyczne szykują się do opracowania wieloletnich planów rozwoju, które będą musiały uwzględnić potrzeby inwestycyjne wynikające z bezprecedensowego ogromu wyzwań energetyczno-klimatycznych, dysponując mocno ograniczonymi środkami finansowymi. W przypadku braku możliwości pozyskania przez operatorów systemu elektroenergetycznego dodatkowego finansowania realizacja wielu inwestycji niezbędnych do budowy gospodarki niskoemisyjnej i powiązanych z tym celów może nie być możliwa w założonych terminach i zakresie.

Co jakiś czas w mediach pojawiają się informacje o inwestycjach energetycznych, na które pozyskano unijne dotacje. Każda z nich niesie ze sobą konkretne korzyści dla odbiorców energii, bezpieczeństwa energetycznego kraju i regionów oraz rozwoju wielu sektorów gospodarki. Jednakże dopiero spojrzenie na wszystkie dofinansowane inwestycje operatorów sieciowych w Polsce pozwala dostrzec ich skalę. Nie ulega wątpliwości, że znaczenie dotacji w finansowaniu inwestycji sektora rośnie i w kolejnych latach będzie odgrywało jeszcze większą rolę, stając się coraz częściej czynnikiem rozstrzygającym w procesie podejmowania decyzji o przeprowadzeniu wielu ważnych inwestycji, z uwagi na ograniczone zasoby finansowe spółek energetycznych.

W okresie budżetowym UE 2014-2020 operatorzy systemu dystrybucyjnego mogli aplikować o dotacje w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko oraz regionalnych programów operacyjnych. Umożliwiają one rozwijanie i wdrażanie inteligentnych systemów dystrybucyjnych w sieciach średniego i niskiego napięcia, wsparcie dystrybucji energii elektrycznej pochodzącej ze źródeł odnawialnych oraz inwestycje zwiększające bezpieczeństwo energetyczne w sieci wysokiego napięcia.

Operator systemu przesyłowego natomiast – oprócz POIiŚ, w ramach którego finansowane jest zwiększenie potencjału sieci do odbioru energii odnawialnej – może dodatkowo korzystać z instrumentu wspierającego połączenia transgraniczne z programu Łącząc Europę (CEF).

Operatorzy skutecznie wykorzystują dostępną alokację przypisaną sieciom. Wartość zawartych umów o dofinansowanie w krótkim czasie pokryła całość dostępnych środków. Jednocześnie liczba zgłoszonych przez operatorów projektów w ramach kolejnych aktualizacji Listy Projektów Strategicznych dla Infrastruktury Energetycznej w ramach POIiŚ każdorazowo znacząco przekraczała dostępną alokację. Świadczy to o bardzo dużym zapotrzebowaniu sektora na dodatkowe środki finansowe i ogromnym potencjale absorbcji funduszy pomocowych.

Polskie Sieci Elektroenergetyczne SA podpisały w ramach POIiŚ umowy o dofinansowanie o łącznej wartości inwestycji sięgającej 5,9 mld zł, w tym 1,6 mld zł stanowi dotacja. Niemal drugie tyle, czyli 1,4 mld zł operator systemu przesyłowego pozyskał z europejskiego programu CEF. W ramach obu programów dofinansowana jest budowa i przebudowa ponad 2,9 tys. km linii najwyższych napięć oraz 18 stacji elektroenergetycznych.1

W sektorze dystrybucji energii elektrycznej, do końca stycznia 2021 roku pięciu największych OSD w kraju, tj. Enea Operator Sp. z o.o., Energa-Operator SA, innogy Stoen Operator Sp. z o.o., PGE Dystrybucja SA i Tauron Dystrybucja SA pozyskały łącznie ponad miliard złotych dotacji na realizację 116 projektów inwestycyjnych o łącznej wartości nakładów przekraczającej 2 mld zł.2

W ramach pozyskanych funduszy w całym kraju budowie i przebudowie podlega 1645 stacji WN/SN i SN/nn; w części z nich zabudowywane są nowe transformatory, w tym także nowatorskie, czyli z podobciążeniową regulacją napięcia na terenach dużego nasycenia mikroinstalacjami OZE. Długość nowych i modernizowanych linii wysokiego, średniego i niskiego napięcia wynosi blisko 1,4 tys. km, z czego zdecydowana większość to linie SN, które objęte są przebudową w ramach projektów smart grid, zmianą jej struktury z napowietrznej na kablową oraz dostosowaniem do przyłączania źródeł energii odnawialnej.3

Inwestycje te obejmują również instalację nowoczesnych urządzeń pomiarowych, monitorujących i sterowniczych oraz wykorzystanie rozwiązań z dziedziny techniki informatycznej i telekomunikacyjnej, dzięki czemu sieć w coraz większym stopniu nabiera cech sieci inteligentnej. Inwestycje są systematycznie oddawane do użytkowania, a realizacja ostatnich zakończy się w 2023 roku.

Dofinansowane inwestycje zapewniają wiele korzyści zarówno w skali lokalnej, jak i krajowej. Przyczyniają się do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego, pewności i jakości dostaw energii oraz dostosowania sieci dystrybucyjnej do nowych wyzwań, wynikających z polityki energetycznej Polski oraz strategii energetyczno-klimatycznej Unii Europejskiej. Wyzwania te stawiają przed OSD wymóg zapewnienia odpowiedniej struktury i stanu urządzeń elektroenergetycznych. A są one związane z postępem technologicznym i gospodarczym, rosnącymi oczekiwaniami klientów w zakresie zwiększania niezawodności dostaw energii elektrycznej, rozwojem odnawialnych źródeł energii, w tym mikroinstalacji, transportu elektrycznego, zmieniającymi się warunkami pracy sieci, postępującą digitalizacją, agregacją i zarządzaniem danymi w powiązaniu ze zwiększoną obserwowalnością sieci w czasie rzeczywistym, potrzebą poprawy efektywności energetycznej, zwiększenia przyjazności energetyki dla środowiska oraz dostosowania do zmian klimatu, a także cyberbezpieczeństwem.

Oceniając efekty obecnych inwestycji operatorów sieciowych wystarczy spojrzeć na budowany dzięki nim potencjał przyłączania OZE, który wynosi blisko 940 MW w sieci dystrybucyjnej, a w przesyłowej aż 3 GW. Liczba użytkowników przyłączonych do sieci o standardzie smart sięga 3,5 mln i systematycznie będzie przyrastać.4

Ze względu na wymagania Komisji Europejskiej, aby dofinansowane projekty przynosiły istotną wartość dodaną, w większości są nowatorskie, bardzo złożone, często o charakterze pilotażowym, wymagające zarówno od inwestorów, jak i wykonawców przecierania nowych ścieżek i nieszablonowego myślenia. Dzięki temu przy wsparciu środków UE powstaje w Polsce sieć nowej generacji, charakteryzująca się coraz większym stopniem elastyczności, automatyzacji, sterowalności i innowacyjności.

Ponadto, oprócz wskazanych już projektów inwestycyjnych, wszyscy OSD angażują się w programy badawczo-rozwojowe, których rezultaty będą mogły znaleźć odzwierciedlenie we wdrożeniach w przyszłości. Łącznie w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój operatorzy pozyskali 37,6 mln zł dotacji na projekty o łącznej wartości 76,3 mln zł.5 Dodatkowo angażują się oni w projekty międzynarodowe dofinansowane w europejskim programie badawczym Horyzont 2020.

Oczekiwanym rezultatem wdrożeń rozwiązań sieci inteligentnej w kolejnych latach będzie system elektroenergetyczny optymalnie wykorzystujący posiadaną infrastrukturę, przewidujący, a nie tylko reagujący na powstałe zdarzenia, zdolny do procesów rekonfigurujących i adaptacyjnych, jak również zintegrowany, łączący różnorodne konfiguracje i rozmaitych użytkowników systemu elektroenergetycznego.

Chcąc sprostać tak ambitnym, acz koniecznym inwestycjom, niezbędne jest zapewnienie na ten cel adekwatnych środków finansowych. A odpowiedni moment ku temu właśnie nadszedł. Moment, gdy toczą się prace programowe, w tym nad podziałem budżetu, zarówno w zakresie nowej polityki spójności UE 2021-2027, jak i nowych programów wsparcia, takich jak Krajowy Plan Odbudowy, Fundusz Modernizacyjny czy Fundusz Transformacji Energetyki; operatorzy pokładają ogromne nadzieje, że część koniecznych inwestycji będą mogli sfinansować właśnie z tych źródeł.

Moment, gdy na szczeblu krajowym i unijnym, po wyznaczeniu celów dojścia do zbudowania gospodarki niskoemisyjnej, planuje się sposoby i narzędzia niezbędne do ich osiągnięcia. Najnowsze polityki i plany dotyczące sektora energetycznego przewidują ogromne inwestycje w sieć elektroenergetyczną, bez których realizacja celów rozwojowych w innych sektorach, np. energetyki odnawialnej, będzie zagrożona.

Moment, gdy zgodnie z ustawowym obowiązkiem, operatorzy elektroenergetyczni przystępują do sporządzenia wieloletnich planów rozwoju. Z uwagi na ograniczenia w kształtowaniu taryf za energię elektryczną, możliwości inwestycyjne operatorów w najbliższych latach niestety nie poprawią się. Bez dodatkowych źródeł finansowania operatorzy nie będą w stanie zrealizować wielu koniecznych inwestycji. Dlatego też OSD i OSP, jako podmioty odpowiedzialne za bezpieczeństwo zasilania w energię elektryczną, w dobie dynamicznych przemian w środkach pomocowych dostrzegają ważne źródło finansowania inwestycji.

Warto w tym miejscu wskazać, z czym się mierzymy. Zgodnie najnowszym raportem6 opracowanym przez Eurelectric wraz z E.DSO i Monitor Deloitte, obejmującym analizę wielkości potrzebnych inwestycji w sektorze dystrybucji energii elektrycznej, niezbędny dla realizacji transformacji energetycznej średni poziom rocznych inwestycji w sieci dystrybucyjne w UE powinien wzrosnąć o 50-70 proc. w stosunku do dotychczasowego. Wynika to głównie z prognoz rozwoju energetyki odnawialnej, co determinuje ogromne inwestycje związane z potrzebą integracji źródeł odnawialnych z systemem elektroenergetycznym. Przewiduje się, że około 70 proc. planowanych nowych mocy z OZE przyłączane będzie na poziomie sieci dystrybucyjnych. Potrzeby inwestycyjne Polski w latach 2021-2030 oszacowano na 25 mld euro. Z tego blisko 37 proc. związanych jest z przyłączaniem nowych OZE oraz dostosowaniem sieci do postępującej elektryfikacji budynków, transportu i przemysłu; 45 proc. z modernizacją sieci i zwiększaniem jej odporności na ekstremalne zjawiska pogodowe (szczególnie poprzez zmianę struktury z napowietrznej SN na kablową), a około 18 proc. na cyfryzację i pozostałe cele wynikające z realizacji obowiązku publicznoprawnego i nowych ról OSD w transformacji energetycznej.

Zatem obecne rozstrzygnięcia w kształtowaniu planów inwestycyjnych OSD i OSP oraz struktury ich finansowania będą kluczowe dla realizacji krajowych celów w procesie budowy gospodarki niskoemisyjnej. Dla operatorów, którzy planują inwestycje w perspektywie wieloletniej, wiedza na temat dostępnych możliwości finansowania jest priorytetowa i warunkuje optymalne przygotowanie inwestycji. Tym samym w dużej mierze determinuje transformację energetyczną w Polsce.

Szczególnie trudne zadanie stoi przed OSD, których rola w obecnych przemianach znacząco wzrosła, a jako podmioty regulowane, mają ograniczone możliwości finansowania inwestycji. Powoduje to konieczność priorytetyzacji działań i rozłożenia ich w czasie. Dlatego tak istotną rolę w finansowaniu inwestycji odgrywają fundusze pomocowe. Możliwość uzyskania finansowego wsparcia, a tym samym środków innych niż taryfowe, wpłynie na podjęcie decyzji o przeprowadzeniu wielu inwestycji. Z uwagi na ich skalę i koszty fundusze unijne będą w większości przypadków warunkiem ich realizacji bądź szybszego rozpoczęcia prac. Każdorazowo, z uwagi na niedoskonałość rynku w zakresie finansowania inwestycji w sieć dystrybucyjną, pozwolą odciążyć odbiorców energii od ponoszenia kosztów zawartych w taryfach.

O ile w obecnym okresie budżetowym UE 2014-2020 jedynie niewielki ułamek dostępnych funduszy wspólnotowych przeznaczono na rozwój sieci elektroenergetycznych, a szczególnie dystrybucyjnej,7 finansowanie w ramach polityki spójności UE na lata 2021-2027, które ma być ściśle powiązane z unijnymi ramami zarządzania klimatem i energią do 2030 roku, w połączeniu z innymi źródłami bezzwrotnymi (w tym wspomnianymi wcześniej: Krajowym Planem Odbudowy, Funduszem Modernizacyjnym i Funduszem Transformacji Energetyki) może to zmienić i znacząco wesprzeć realizację inwestycji w sieć elektroenergetyczną. I w ten sposób stać się prawdziwie skutecznym narzędziem wspomagającym osiągnięcie krajowych celów klimatyczno-energetycznych do 2030 roku.

Ze strony sektora do instytucji odpowiedzialnych za tworzenie nowych programów wsparcia płynie wyraźny przekaz o potrzebnych inwestycjach i związanych z nimi nakładach w kolejnych latach. Podejmowane są także starania, żeby do modelu regulacyjnego wprowadzić rozwiązania uwzględniające dynamikę zmian oraz stymulujące innowacyjność i pozyskiwanie nowych źródeł finansowania. Niezmiernie ważnym aspektem jest również wprowadzenie ułatwień w realizacji procesu inwestycyjnego, w tym wydawania wymaganych zgód i decyzji formalnoprawnych, o co sektor zabiega od wielu lat. Odpowiedzi instytucji mających wpływ na kształtowanie tych procesów w dużej mierze ukształtują obraz sektora i infrastruktury energetycznej oraz tempo rozwoju i stopień realizacji celów, jaki ujrzymy w drugiej połowie obecnego dziesięciolecia.

Źródła:

  1. Źródło: dane Operatora Systemu Przesyłowego wg stanu na 31.01.2021 r.
  2. Źródło: Lista projektów realizowanych z Funduszy Europejskich w Polsce w latach 2014-2020, https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/
  3. Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Operatorów Systemu Dystrybucyjnego wg stanu na 31.01.2021 r.
  4. Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Operatorów Systemu Dystrybucyjnego i Operatora Systemu Przesyłowego wg stanu na 31.01.2021 r.
  5. Źródło: Lista projektów realizowanych z Funduszy Europejskich w Polsce w latach 2014-2020, https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/
  6. Connecting the dots: Distribution grid investment to power the energy transition, 14.01.2021 r. raport Eurelectric we współpracy z E.DSO i Monitor Deloitte
  7. W 27 krajach UE ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności na infrastrukturę elektroenergetyczną przeznaczono łącznie 0,7% środków („Funding climate and energy transition in the EU: the untapped potential of regional funds : Assessment of the European Regional Development and Cohesion Funds’ investments in Energy infrastructure 2014 -2020”, 04.2020, Climate Action Network Europe. Z tego na sieć dystrybucyjną przeznaczono 0,3% tych środków (Eurelectric, 06.2020 r.)

Zdjęcie: Adobe Stock, Agnieszka Rajczak

Magdalena Kuczyńska, Enea Operator, przewodnicząca Zespołu ds. Funduszy Europejskich przy PTPiREE

Czytaj dalej