Elektroenergetyka wobec unijnego rozdania

Wywiad z Waldemarem Budą, sekretarzem stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej.

Prace nad Umową Partnerstwa zbliżają się do końca. Jej wypracowanie to długotrwały proces, który wyznaczy kierunki wydatkowania funduszy unijnych na lata 2021-2027. Jakie kwestie pozostały do ustalenia z Komisją Europejską w ramach prac nad projektem Umowy i czy wypracowano rozstrzygnięcia fundamentalnych aspektów dotyczących sektora elektroenergetycznego?

Prowadzimy nieformalny dialog z Komisją Europejską dotyczący Umowy Partnerstwa. Wcześniej zakończyliśmy intensywne konsultacje publiczne dokumentu – spotkania z przedstawicielami 16 województw, 48 godzin konsultacji transmitowanych na żywo, 4100 uczestników, ponad 5 tys. opinii, 500 pytań, 17 konferencji prasowych i setki informacji medialnych. Umowa Partnerstwa to nasz biznesplan inwestowania funduszy unijnych. Pieniądze te wraz ze środkami krajowymi będą wspierać najważniejsze potrzeby rozwojowe Polski. Od lat jesteśmy w unijnej czołówce efektywnego inwestowania tych funduszy. Polskie potrzeby rozwojowe nie są jedynym czynnikiem wpływającym na sposób inwestowania tych pieniędzy. Znaczenie mają również priorytety unijne, takie jak badania, innowacje, cyfryzacja, klimat i środowisko, a także rozporządzenia wydawane na poziomie Unii Europejskiej. Wynika z nich, że np. 30 proc. środków budżetu UE powinno wspierać klimatyczne działania Wspólnoty; polityka spójności też musi się do tego przyczynić. Z kolei środki z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji zostaną skierowane na łagodzenie skutków transformacji w kierunku gospodarki neutralnej dla klimatu. Skorzystają z niego województwa: śląskie, małopolskie, dolnośląskie, wielkopolskie, lubelskie i łódzkie. Oznacza to, że sektor elektroenergetyczny będzie „w soczewce” nowego rozdania unijnego. Jeśli chodzi o kwestie, które dotyczą sektora, to nie są już one przedmiotem wyjaśnień z KE.

Równolegle z pracami nad nową perspektywą finansową trwają podsumowania poprzedniej, w której ukończono większość realizowanych projektów. Jak Pan Minister ocenia wykorzystanie środków w mijającej perspektywie, w tym w szczególności w sektorze energetycznym?

Transformacja energetyczna jest aktywnie wspierana przez polski rząd poprzez uruchamianie szeregu instrumentów finansowych, w tym ze środków UE, których strumień od wielu lat zasila sektor energetyczny, aby był bezpieczny, niezawodny i niskoemisyjny. Środki UE uczestniczą w transformacji polskiej energetyki już od okresu 2007-2013. W kolejnym, w latach 2014-2020, zwiększyliśmy dynamikę przekształceń naszego sektora energetycznego w kierunku bardziej przyjaznego środowisku i planujemy utrzymać ten stan w następnej siedmioletniej perspektywie 2021-2027.

W latach 2014-2020 środki unijne wspierały takie obszary energetyki jak zwiększenie wykorzystania zielonej energii (odnawialne źródła energii elektrycznej) oraz cieplnej – równoległe ograniczenie energochłonności poprzez głęboką modernizację energetyczną budynków publicznych i mieszkalnych, a także w przedsiębiorstwach. Promowane również były systemowe rozwiązania w rozwój sieci ciepła i chłodu oraz wysokosprawną kogenerację, inwestycje związane z rozbudową i modernizacją sieci czy bezpieczeństwem energetycznym.

Bez wątpienia najważniejszym źródłem finansowania transformacji energetycznej ze środków UE w latach 2014-2020 jest krajowy Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko. Jest to największy w historii UE program, którego celem jest wzmacnianie infrastrukturalnych podstaw dla rozwoju zrównoważonego. Na wsparcie sektora energetycznego w POIiŚ przeznaczono prawie 12,6 mld zł. Większość z tych środków już zagospodarowano, a projekty są w trakcie realizacji.

W POIiŚ jako dobrą praktykę, rekomendowaną przez Komisję Europejską, można wskazać projekt Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu: „Kompleksowa modernizacja energetyczna wybranych państwowych placówek szkolnictwa artystycznego w Polsce”. Dzięki środkom z POIiŚ 2014-2020 w kwocie ponad 481 mln zł przeprowadzono termomodernizację 187 budynków w ramach 139 wybranych placówek szkolnictwa artystycznego, w tym instalację OZE. Część przygotowawczą dla tego projektu zrealizowano ze środków POIiŚ 2007-2013.

Analogicznie chcemy wesprzeć kompleksowy projekt termomodernizacji obiektów archiwów państwowych, planowany również do realizacji przez MKDNiS. Już teraz ze środków POIiŚ 2014-2020 realizowany jest etap przygotowawczy tego projektu, natomiast etap inwestycyjny będzie możliwy do wsparcia ze środków kolejnego programu Fundusze Europejskie na Klimat, Infrastrukturę, Środowisko na lata 2021-2027 (FEnIKS).

Inną kluczową inwestycją finansowaną w POIiŚ 2014-2020 jest rozszerzenie funkcjonalności terminala LNG w Świnoujściu, dzięki czemu nastąpi zwiększenie możliwości regazyfikacyjnych z 5 do 7,5 mld m3 oraz zaoferowane zostaną nowe usługi przyczyniające się do poprawy bezpieczeństwa energetycznego kraju, jak i rozwoju rynku gazu ziemnego w Polsce. Inwestycja jest w trakcie realizacji, a kwota wsparcia środkami UE to około 461 mln zł. Ten projekt to także punkt wejścia/wyjścia dla kompleksowej koncepcji korytarza gazowego północ-południe złożonego z wielu dwustronnych międzysystemowych połączeń gazowych oraz krajowych gazociągów, które już istnieją lub są na różnych etapach realizacji, łączących Terminal LNG w Świnoujściu oraz Gazociąg Bałtycki/Baltic Pipe przez południową Polskę, Republikę Czeską, Słowację i Węgry z terminalem Adria LNG w Chorwacji.

Waldemar Buda, sekretarz stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej

Realizacją wielu programów funduszowych zachwiał koronawirus. Z drugiej strony jednak, dzięki przesunięciu części środków, pojawiły się programy pomocowe na działania związane z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19. Na jaką skalę będzie zaprogramowana pomoc na walkę ze skutkami pandemii?

Dodane do aktualnych programów środki w ramach REACT-EU (ang. Recovery Assistance for Cohesion and the Territories of Europe) mają przede wszystkim wesprzeć opiekę zdrowotną, zatrudnienie oraz małe i średnie firmy, a zarazem sprzyjać transformacji ekologiczno-cyfrowej. Wsparcie w ramach instrumentu podzielono na dwie transze. W ramach pierwszej Polska otrzymała dodatkowo około 7,4 mld zł.

Do tej pory Komisja Europejska zaakceptowała już propozycje wydatkowania środków REACT-EU w ramach Programu Inteligentny Rozwój z przeznaczeniem na zwiększenie potencjału przedsiębiorstw i przygotowanie do cyfrowej transformacji, a także Programu Infrastruktura i Środowisko z przeznaczeniem na inwestycje w sektorach zdrowia i energetyki. Kolejne koncepcje wykorzystania tych środków będziemy sukcesywnie przekazywać do akceptacji KE. Przydzielenie drugiej transzy instrumentu nastąpi w październiku. Komisja Europejska podzieli pieniądze pomiędzy państwa członkowskie, bazując na aktualnych wskaźnikach społeczno-gospodarczych.

W lipcu zakończyły się konsultacje największego programu pomocowego – FEnIKS. Inwestycje o wartości około 25 mld euro mają być przeznaczone, zgodnie z celami wyznaczonymi przez Unię Europejską, na zieloną transformację. Jakie szanse dają te środki na rozwój polskiej gospodarki?

Program FEnIKS będzie istotnie nawiązywał do celów i założeń głównej strategii unijnej – Europejskiego Zielonego Ładu, a tym samym przyczyniał się do przekształcenia naszej gospodarki w nowoczesną, zasobooszczędną i przez to konkurencyjną. Ponad 25 mld euro w FEnIKS planujemy zainwestować łącznie w sektor energetyki, ochrony środowiska, niskoemisyjny transport publiczny, drogi, koleje, zdrowie i kulturę. FEnIKS będzie największym w Polsce i Unii Europejskiej programem wdrażanym z pieniędzy unijnych i jednocześnie kontynuatorem dwóch poprzednich programów infrastrukturalnych Będziemy inwestować w obniżenie emisyjności gospodarki i transformację w kierunku gospodarki przyjaznej środowisku i o obiegu zamkniętym. Wesprzemy budowę efektywnego i odpornego systemu transportowego o jak najniższym negatywnym wpływie na środowisko naturalne, dokończenie realizacji sieci bazowej TEN-T do 2030 roku i poprawę bezpieczeństwa transportu. Będą projekty mające na celu zapewnienie równego dostępu do opieki zdrowotnej, poprawę odporności systemu ochrony zdrowia oraz wzmocnienie roli kultury w rozwoju społecznym i gospodarczym. Realizując program, chcemy oddzielić wzrost gospodarczy od zużywania zasobów i zwiększyć efektywność energetyczną w mieszkalnictwie, budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach. Planujemy poszerzyć udział zielonej energii z odnawialnych źródeł w końcowym zużyciu energii. Inwestycje w infrastrukturę energetyczną mają przynieść poprawę jakości i bezpieczeństwa funkcjonowania sieci elektroenergetycznych oraz rozwój inteligentnych sieci gazowych – także w kierunku akceptacji gazów odnawialnych. To wszystko ma nas poprowadzić w kierunku gospodarki zeroemisyjnej. Inwestycje w sektorze środowiska przyczynią się do większej odporności na zmiany klimatu – w tym na susze i powodzie – oraz ochronę bioróżnorodności. Będą dofinansowane inwestycje w poprawę gospodarowania wodą pitną oraz ściekami i odpadami komunalnymi.

Chcemy, co również ważne, podejmować inwestycje w newralgicznych obszarach sytemu ochrony zdrowia, które przyczynią się do wzrostu jakości usług zdrowotnych oraz większej ich skuteczności, zwłaszcza w obliczu pandemii. W sektorze kultury planujemy działania mające na celu ochronę zabytków o światowym i krajowym znaczeniu, zarówno ruchomych, jak i nieruchomych. Jednocześnie będziemy rozwijać instytucje kultury oraz wspierać ich adaptację do nowych funkcji kulturalnych i społecznych. Europejski Zielony Ład to także gospodarka, w której żadna osoba ani żaden region nie pozostaną w tyle. Mając zatem na względzie tak szeroką panoramę inwestycji w tak zróżnicowanych obszarach, chcemy naszą gospodarkę nie tylko dalej modernizować, ale też uczynić lepiej dostosowaną do wyzwań współczesnego świata.

W realizacji ambitnych założeń dojścia do gospodarki niskoemisyjnej istotna rola przypada operatorom elektroenergetycznym, którzy odpowiadają za dostosowanie sieci dystrybucyjnej i przesyłowej do nowych wymogów wynikających z celów klimatycznych. Czy poziom wsparcia sektora będzie uwzględniał wyzwania przed jakimi stoi elektroenergetyka?

W nowej perspektywie Funduszy Europejskich 2021-2027 państwa członkowskie UE postawiły sobie jako jeden z celów bardziej przyjazną dla środowiska, niskoemisyjną Europę. Zgodnie z Umową Partnerstwa, najważniejszym dokumentem określającym wykorzystanie Funduszy Europejskich w najbliższej dekadzie, dążenie to będzie zrealizowane m.in. poprzez wsparcie infrastruktury energetycznej czy produkcji energii z odnawialnych źródeł.

Dlatego modernizacja sektora energetycznego w nadchodzącym dziesięcioleciu wymaga kapitałochłonnych inwestycji. Dekarbonizacja produkcji energii elektrycznej związana jest z koniecznością rozbudowy i modernizacji sieci przesyłu i dystrybucji oraz zmniejszenia strat związanych z transportem energii elektrycznej. Równie ważny jest także intensywny rozwój magazynowania energii.

Inwestycje w sieci elektroenergetyczne oraz gazowe, w szczególności w rozwiązania inteligentne i ułatwiające odbiór energii z OZE, rozwój możliwości magazynowania energii odnawialnej i niskoemisyjnego wodoru, przyczyniają się do tworzenia inteligentnego, bardziej zintegrowanego systemu energetycznego.

Dlatego właśnie jednym z obszarów, które opisuje Umowa Partnerstwa, jest „wsparcie infrastruktury energetycznej, w tym magazynowania energii oraz inteligentnych systemów (smart grids)”. Zgodnie z zapisami UP, w tym obszarze wspierane będą m.in. działania związane z budową i modernizacją sieci elektroenergetycznych. Projekty dotyczące elektroenergetyki oraz sieci dystrybucyjnych i przesyłowych będą realizowane przede wszystkim w programie FEnIKS.

Ponadto w Krajowym Planie Odbudowy jest komponent „Zielona energia i zmniejszenie energochłonności”, który zakłada zwiększenie wykorzystania OZE czy poprawę efektywności energetycznej gospodarki. Inwestycje, jakie planujemy zrealizować w ramach KPO, to także m.in. rozwój sieci przesyłowych i inteligentnej infrastruktury elektroenergetycznej.

W mojej opinii wyzwania, przed jakimi stoi sektor, są dobrze zdiagnozowane, a poziom wsparcia zaproponowany w UP czy KPO pozwoli nam znacząco zbliżyć się do zakładanych celów. Jednakże należy mieć na uwadze, że oba dokumenty są obecnie przedmiotem negocjacji z KE i konkretne alokacje nie są jeszcze potwierdzone.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiał: Wojciech Tabiś

Czytaj dalej